Kolagen Naturalny i jego zastosowanie w nowoczesnej kosmetologii i schorzeniach skóry.

W obecnej dobie rozpatrywania procesów fizjologicznych zachodzących w obrębie skóry zdrowej i w jej schorzeniach, należy stosować tzw. "inteligentną kosmetykę", która uwzględnia rolę zjawisk odpornościowych na bazie biologii molekularnej.

Zachowanie prawidłowej odporności w tkance skóry zależy od efektywnego współdziałania rezydujących w niej komórek limfatycznych, pochodzących ze szpiku: granulocytów, monocytów, makrofagów oraz limfocytów (zależnych od centralnego narządu limfatycznego - grasicy i w niej dojrzewających - tzw. limfocytów T oraz niezależnych od grasicy tzw. limfocytów B, które różnicują pod wpływem tkanki limfatycznej przewodu pokarmowego).
Sprawnie działające komórki układu odpornościowego potrafią niszczyć substancje patogenne w sposób bezpośredni (tzw. cytotoksyczność lokalna) lub pośrednio poprzez produkcję białek inaktywujących - przeciwciał.
Aby doszło do skutecznej obrony w tkankach skóry, muszą być zachowane warunki; kluczowa rola limfocytów T i wytwarzanie tzw. komórek pamięci napotkanych patogenów oraz dobre współdziałanie pomocniczych limfocytów T z limfocytami B w procesie tworzenia przeciwciał. Ważna jest również funkcja limfocytów T supresyjnych (ograniczających), które pełnią ważną rolę w nadzorze odpornościowym.

W zjawiskach współdziałania komórek zachodzi przesyłanie międzykomórkowych sygnałów o charakterze niskocząsteczkowych substancji białkowych - zwanych cytokinami. Tą nazwą określa się szeroki zakres białek: czynników wzrostu komórkowego, interleukin i monokin oraz chemokin. Cytokiny pobudzają lub hamują rozmnażanie i dojrzewanie komórek, przemieszczanie się komórek do miejsc zakażonych, niszczenie komórek nowotworowych, jak też wytwarzanie różnych substancji (w tym innych cytokin oraz np. kolagenu).

Z punktu widzenia kosmetologii na uwagę zasługują cytokiny obecne w skórze i odpowiedzialne za jej funkcję ochronną: m.in. odnowy naskórka, syntezy kolagenu, jako procesu naprawczego, związanych z wiekiem zjawisk degeneracyjnych skóry. Najważniejsze z cytokin skórnych produkowane są przez keratynocyty - żywe komórki warstwy podstawnej naskórka. Mają one działanie pobudzające lub hamujące czynność fibroblastów (komórek powstających w tkankach jako efekt przekształcania się z makrofagów) oraz komórek śródbłonka naczyń skóry i barwnikowych (melanocytów).

Wpływ pobudzający fibroblasty w kierunku ich namnażania i produkcji kolagenu wywieraj ą następujące cytokiny:

FGF (ang.: Fibroblast Growth Factor) - czynnik wzrostu fibroblastów wytwarzany przez keratynocyty wzmaga dojrzewanie fibroblastów i produkcję kolagenu tworząc substancję podporową skóry,


TGF (ang.: Transforming Growth Factor) - zespół czynników wzrostu tzw. przekształcających komórki i jednocześnie pobudzający angiogenezę (tworzenie nowych naczyń w skórze, poprzez wpływ na komórki śródbłonka naczyniowego), również wytwarzany przez komórki naskórka - keratynocyty.

Inne komórki mogą również wytwarzać substancje pobudzające wzrost
fibroblastów, np:

PDGF (ang.: Plateler Growh Factor) - czynnik wzrostu i dojrzewania płytek krwi; działa w kierunku namnażania się fibroblastów i produkcji kolagenu w procesach zapalnych - wydzielany przez płytki krwi.


IŁ 1 (ang.: Interieukin 1) interleukina 1, wytwarzana przez monocyty krwi i makrofagi skóry, nazwana cytokiną prozapalną. Nasila procesy zapalne w obrębie skóry i jednocześnie silnie pobudza fibroblasty.


IŁ 6 (ang.: Interieukin 6) interleukina 6, produkowana m.in. przez dojrzałe fibroblasty i makrofagi, która pobudza wzrost fibroblastów i nasila wytwarzanie kolagenu; należy również do grupy cytokin nasilających odczyny zapalne.

Wpływ hamujący na namnażanie się fibroblastów oraz na produkcję kolagenu ma wyżej wymieniona interleukina 6, która w postaci związanej z surowiczym białkiem blokującym jej funkcję, hamuje w pewnych warunkach wzrost fibroblastów i produkcję kolagenu. Dodanie kolagenu typu IV i V do hodowli komórek skóry wpływa na zahamowanie funkcji czynnika wzrostu fibroblastów, który m.in. powoduje także zwiększenie tworzenia się nowych naczyń.

Same fibroblasty również produkują i wydzielają takie cytokiny, jak czynnik pobudzający wzrost komórek naskórka, wyżej wymienioną interleukinę 6, regulującą dojrzewanie, namnażanie się fibroblastów i wytwarzanie kolagenu.

Opisane zależności funkcyjne pomiędzy komórkami naskórka, komórkami limfatycznymi, fibroblastami, w których pośredniczą informacyjne substancje
białkowe, cytokiny, dają tylko przybliżony obraz skomplikowanej sieci wzajemnych powiązań prowadzących do niezaburzonej fizjologicznej produkcji kolagenu przez fibroblasty skóry.
W wyniku starzenia się skóry oraz niektórych dermatoz, dochodzi do zaburzenia równowagi pomiędzy tworzeniem (produkcją) i rozpadem (destrukcją) kolagenu. Postępujący z wiekiem rozkład struktury kolagenu i elastyny obniża wartość struktury podporowej na granicy skórno-naskórkowej i w skórze właściwej, a także powoduje zmniejszenie przepuszczalności ścian naczyń krwionośnych odżywiających skórę właściwą i tkankę podskórną.

Uzupełniające dostarczanie na powierzchnię skóry transdermalnego kolagenu w postaci dobrze wchłaniającego się żelu, stało się podstawą nowoczesnej nieinwazyjnej kosmetologii. Regularna aplikacja naskórna kolagenu uzyskanego ze skór ryb, zachowującego strukturę potrójnej helisy, w wyniku filtracji przez fibroinę jedwabiu i bardzo dobrze wchłaniającego się już po kilku minutach, pozwala uzyskać szybki efekt dobrego nawilżenia, elastyczności skóry i ogólnej rekonstrukcji macierzy
pozakomórkowej skóry. Utrwalone efekty pozytywne w tkance skórnej osiąga się już po paru tygodniach w postaci odnowy elastyczności i napięcia skóry, a ponadto w przypadkach podrażnień skórnych uzyskuje się wyraźny wpływ kojący.

W odróżnieniu od korzystnego wpływu miejscowego stosowania pochodnych witaminy A (retinoidów), gdzie pozytywne działanie dostrzegano dopiero po dziesięciu miesiącach, użycie kolagenu transdermalnego przyspiesza pozytywne rezultaty kosmetyczne, co jest zrozumiałym powodem coraz szerszego zainteresowania tym preparatem.
Oczekiwania znakomitych rezultatów kosmetologicznych pod wpływem preparatów zawierających zespół cytokin z siary mleka krowiego, stosowanych w ostatnich latach, również nie spełniły się.

Zastosowanie kolagenu transdermalnego w chorobach skóry

Obserwacje kliniczne wskazują na pozytywne rezultaty zastosowania kolagenu w różnych postaciach chorób alergicznych skóry oraz w schorzeniach związanych z zaburzeniami rogowacenia naskórka (łuszczyca, nadmierne rogowacenie przymieszkowe) oraz w chorobach skóry związanych z nieprawidłowym funkcjonowaniem gruczołów łojowych (trądzik zwykły i różowaty) z wyjątkiem wystąpienia głębokich zmian ropowiczych, które wymagają uprzedniego leczenia przeciwinfekcyjnego.
W niektórych postaciach łuszczycy o ciężkim przebiegu, gdzie nasilone zmiany chorobowe zajmują duży obszar skóry i towarzyszy temu komponenta wysiękowa, zastosowanie kolagenu może nie dać spodziewanego efektu.
Podobnie niewskazane jest stosowanie kolagenu transdermalnego w przypadku terapeutycznej długotrwałej ekspozycji na promienie ultrafioletowe w tzw. fototerapii łuszczycy po uprzednim uczuleniu skóry na światło substancjami pochodzenia roślinnego (psolareny), gdyż zahamowanie podziałów komórkowych i rozpad komórek naskórka wymaga dłuższego czasu do ich regeneracji.

Doskonałe efekty stosowania kolagenu transdermalnego uzyskuje się
w przewlekłych schorzeniach naczyń żylnych (żylaki podudzi), przebiegających ze zmianami troficznymi na tle niedokrwienia skóry i tkanki podskórnej. W innych defektach struktury kolagenowej skóry i tkanki podskórnej, takich jak wrodzone i nabyte rozstępy skórne oraz w przypadkach nierównomiernego rozkładu podskórnej tkanki tłuszczowej, co określa się jako zespół cellulitis, kilkumiesięczna regularna aplikacja kolagenu transdermalnego stopniowo przywraca warunki fizjologiczne.

Kolagen transdermalny stosowany do przyspieszenia gojenia się nie zakażonych ran powstałych po urazach skóry, aplikowany na skórze wokół rany, doskonale spełnia oczekiwaną rolę.

Podobnie kolagen aplikowany regularnie i długotrwale na różnego rodzaju
blizny pourazowe i pooperacyjne przynosi doskonały efekt kosmetyczny. W przypadku wystąpienia w obrębie blizn łagodnego rozrostu nowotworowego zwanego bliznowcem, należy zacząć stosowanie kolagenu po 3-4 tygodniach od momentu ukończenia leczenia zewnętrznego takimi środkami jak 5-fluorouracyl w postaci kremów i maści. Ta ostrożność powinna być zachowana ze względu na możliwość nasilenia stanu zapalnego w obrębie bliznowca - podczas równoczesnego leczenia ograniczającego rozplem komórek nowotworowych wskutek stosowania kolagenu transdermalnego. Prawdopodobnie występuje wówczas blokowanie przez warstwę kolagenu
nałożonego na bliznowcową zmianę możliwości stopniowego pozbywania się przez naskórek metabolicznych produktów rozpadu komórek bliznowca pod wpływem terapii prowadzącej do zahamowania podziału komórek patologicznych i ich ostatecznej destrukcji.

Znakomite efekty osiąga się również po aplikacji kolagenu w przypadkach oparzeń skóry.
Należy natomiast opóźnić początek stosowania kolagenu w oparzeniach skóry
powstałych w wyniku radioterapii nowotworów złośliwych skóry lub innych narządów, w których powstaje rozległy rumień skóry i złuszczenie naskórka. Wczesne ostre odczyny skórne po radioterapii to reakcje uboczne tkanek otaczających, które występują w wyniku, w toku stosowania jonizacyjnego.
Ostatecznym celem promieniowania jest cząsteczka DNA jądra komórek zmienionych nowotworowe i jej rozpad występujący jako bezpośredni skutek radioterapii. Działanie pośrednie polega na wytworzeniu wolnych rodników na komórkach docelowych. Wolne rodniki, jako cząstki niestabilne, mogą również uszkadzać DNA i wówczas niszczenie komórek nowotworowych pogłębia się. Wczesne odczyny popromienne występują do 6 tygodni po zakończeniu radioterapii.
Dopiero po tym okresie powinno się zaczynać stosowanie kolagenu transdermalnego, aby pozwolić tkankom powłok skórnych pozbyć się metabolitów powstałych po rozpadzie komórek. Natomiast w przypadkach starych blizn poradiacyjnych zawsze można stosować kolagen transdermalny, uzyskując dobry efekt kosmetyczny.

Przedstawiono powyżej najważniejsze problemy polegające na ustaleniu
bezpiecznego i skutecznego postępowania W niektórych postaciach schorzeń
dermatologicznych spotykanych w nowoczesnej kosmetologii.

Nowe zagadnienia korzystnej roli kolagenu transdermalnego' w kosmetologii lekarskiej i strategia jego stosowania wynikają ze stale rozszerzającego się zakresu nowych odkryć w dziedzinie medycyny biomolekularnej.


Warszawa 10.04.2005
Dr med. Wanda Brajczewska - Fischer,
specj. Dermatolog - immunolog

Piśmiennictwo:

Braun - Fa-tco J. Iwsp,: Dermatologia, red. Gliński W., Wolska H. Wyd. Czelej, Lublin 2002,

Onkologia Kliniczna, Wybrane zagadnienia radioterapii, red. Kozakiewicz B., wyd. med. Borgis, Warszawa 2004,

Jędrzejczak W. W., Podolak-Dawidziak M. (red.) Cytokiny - zastosowanie kliniczne, Yolumed, Wrocław 1996,

Schwarz T., Luger T. A. (ed) Epidermal Growth Factors and Cytokines, Marcel Dekker, Inc., New York 1994,

Goidsmith L. A. (ed) Physiology, Biochemistry and Molecular Biology ofthe Skin, vol. l, Oxford University Press, Inc., New York 1994,

Wawer I.: Aronia bez ograniczeń. Fenomen antocjanów aroniowych. Master Pharm 2004,

Jędrzejewski J.: Chemia Kosmetyczna i Gospodarcza, 5/6, 1996, wyd. Merek Sp.z o.o.